تجارت و مبادله از قدیمیترین فعالیتهای اقتصادی بشر است، اما جایگاه آن در ساختار اقتصاد همواره یکسان نبوده است. در برخی دورهها، تجارت صرفاً حلقهای از زنجیره تولید و مصرف بوده و در برخی دیگر، به مهمترین بخش اقتصاد تبدیل شده است. بهگونهای که تولید، پول، سیاست و حتی فرهنگ را تحت تأثیر خود قرار داده است. بررسی تاریخ اقتصاد نشان میدهد هرگاه تجارت به فعالیتی واسطهای محدود بوده، امکان مشارکت گسترده مردم در اقتصاد بیشتر فراهم شده است؛ اما هرگاه تجارت و سپس بازارهای پولی به کانون اقتصاد تبدیل شدهاند، تمرکز قدرت اقتصادی نیز افزایش یافته است.
از این منظر، مطالعه سیره پیامبر اکرم(ص) نیز اهمیت ویژهای پیدا میکند. پیامبر اسلام در جامعهای ظهور کرد که تجارت مهمترین فعالیت اقتصادی آن بود و مناسبات اقتصادی مکه بر محور بازرگانی شکل گرفته بود. ازاینرو، بخش مهمی از سیاستهای اقتصادی اسلام را باید در نسبت با ساختار تجاری آن دوران تحلیل کرد.
در اقتصادهای اولیه، مبادله نقش محدودی داشت و عمدتاً برای رفع نیازهای متقابل انجام میشد. با گسترش تقسیم کار، بازارها شکل گرفتند و تجارت به فعالیتی تخصصی تبدیل شد؛ اما همچنان تابع تولید بود. تاجر واسطهای میان تولیدکننده و مصرفکننده محسوب میشد و ارزش اصلی اقتصاد در تولید کالا و خدمات شکل میگرفت.
با توسعه تجارت بینالمللی، شکلگیری سرمایه تجاری و گسترش شبکههای مبادله، جایگاه تجارت تغییر کرد. تجارت دیگر صرفاً واسطه انتقال کالا نبود، بلکه خود به مهمترین محل انباشت سرمایه تبدیل شد. در این مرحله، بخش قابل توجهی از فعالیتهای اقتصادی نه برای تولید، بلکه برای توسعه مبادلات و کسب سود از گردش کالا شکل گرفت. این تحول را میتوان آغاز غلبه تجارت بر زنجیره اقتصاد دانست؛ وضعیتی که در آن، تولید و مصرف بهتدریج در خدمت گسترش مبادله قرار میگیرند، نه برعکس.
با ورود اقتصاد به دوران مدرن، تحول دیگری رخ داد. اگر در گذشته تجارت بر تولید غلبه یافته بود، اکنون خود تجارت نیز تحت سلطه بازارهای پولی قرار گرفت. بانکداری مدرن، پول بدون پشتوانه، خلق اعتبار، بازارهای مالی، بورس، ابزارهای مشتقه و خلق پول توسط بانکهای خصوصی، موجب شدند که سودآوری بیش از آنکه در تولید یا حتی تجارت کالا باشد، در گردش پول و داراییهای مالی شکل گیرد.
در نتیجه، مرکز ثقل اقتصاد از بازار کالا به بازار پول منتقل شد. این وضعیت را میتوان اصالت مبادله و سپس اصالت بازارهای پولی نامید. مرحلهای که در آن، پول دیگر ابزار مبادله نیست، بلکه خود به مهمترین کالای اقتصاد تبدیل میشود. در این مرحله، زنجیره اقتصاد نیز وارونه میشود؛ بهجای آنکه پول در خدمت تولید و تجارت باشد، تولید و تجارت در خدمت گسترش بازارهای مالی قرار میگیرند.
تحولات اقتصاد دیجیتال، مرحله تازهای از تمرکز اقتصادی را رقم زده است. در سرمایهداری پلتفرمی، شرکتهای بزرگ دیجیتال تنها واسطه مبادله نیستند، بلکه مالک زیرساختهای ارتباطی، دادههای کاربران، الگوریتمهای تصمیمگیری و شبکههای توزیع نیز هستند. به همین دلیل، برخی نظریهپردازان این وضعیت را تکنوفئودالیسم یا نئوفئودالیسم دیجیتال نامیدهاند. قدرت اقتصادی دیگر صرفاً از مالکیت سرمایه صنعتی یا مالی ناشی نمیشود، بلکه از کنترل پلتفرمها، دادهها و دسترسی به بازار شکل میگیرد. در چنین شرایطی، حتی مفهوم بازار نیز دگرگون میشود. بازار دیگر فضای رقابت آزاد میان بازیگران متعدد نیست، بلکه بستری است که قواعد آن را صاحبان پلتفرم تعیین میکنند.
در سرمایهداری پلتفرمی، مسئله اصلی تنها تمرکز ثروت نیست؛ بلکه تمرکز قدرت تصمیمگیری است. الگوریتمها تعیین میکنند چه کالایی دیده شود، چه تولیدکنندهای به بازار دسترسی پیدا کند، چه اطلاعاتی منتشر شود و حتی چه نوع رقابتی امکان شکلگیری داشته باشد.
ازاینرو، اگر حکمرانی مردمی در دوره بازار سنتی بر قواعدی مانند عدالت در مبادله، منع انحصار و «تجارت عن تراض» استوار بود، در عصر پلتفرمها باید سازوکارهای جدیدی برای مشارکت مردم، توزیع قدرت اقتصادی، مالکیت دادهها و تنظیم انحصارهای دیجیتال طراحی شود. در غیر این صورت، اقتصاد دیجیتال به بستری برای بازتولید تمرکز قدرت تبدیل خواهد شد؛ همان پدیدهای که در قالب تکنوفئودالیسم از آن یاد میشود.
مشاهده رایگان دوره اقتصاد مردمی
یکی از ویژگیهای مهم بعثت پیامبر اکرم(ص)، ظهور ایشان در جامعهای است که تجارت ستون اصلی اقتصاد آن بهشمار میرفت. مکه نه یک شهر کشاورزی، بلکه مرکز تجارت منطقه بود و بخش مهمی از ثروت قریش از طریق بازرگانی تأمین میشد.
در چنین فضایی، اسلام صرفاً احکام معاملات را بیان نکرد، بلکه کوشید منطق حاکم بر بازار را اصلاح کند. تأکید بر امانت، منع ربا، نهی از احتکار، مقابله با انحصار، ممنوعیت غش در معامله، شفافیت اطلاعات، منع تلقی رکبان، جلوگیری از فریب در معاملات و تأکید بر رضایت واقعی طرفین، همگی نشان میدهد که اسلام بهدنبال مردمیسازی بازار و جلوگیری از تمرکز قدرت اقتصادی است. از این منظر، انتخاب جامعهای تجاری برای آغاز رسالت، با خاتمیت پیامبر نیز بیارتباط نیست؛ زیرا بخش مهمی از چالشهای اقتصادی آینده بشر در حوزه تجارت و بازار شکل میگرفت.
یکی از مهمترین اصول اقتصاد اسلامی، قاعده «تِجارَةً عَن تَراضٍ» است. این اصل صرفاً به رضایت ظاهری طرفین معامله اشاره ندارد، بلکه بر وجود شرایطی تأکید میکند که رضایت واقعی و آزادانه را امکانپذیر سازد. اگر یکی از طرفین معامله به دلیل اضطرار، انحصار، جهل یا سلطه اقتصادی ناچار به پذیرش معامله شود، هرچند قرارداد از نظر شکلی صحیح باشد، روح «تجارت عن تراض» تحقق نیافته است. به همین دلیل، تحقق این قاعده نیازمند برقراری روابط عادلانه در بازار است. از این منظر، حکمرانی اقتصادی تنها به وضع قوانین محدود نمیشود، بلکه وظیفه دارد زمینههای شکلگیری رضایت واقعی را فراهم کند؛ یعنی از ایجاد انحصار، سوءاستفاده از قدرت اقتصادی و شکلگیری بیع اضطراری جلوگیری کند.
تاریخ تجارت نشان میدهد که اقتصاد از چند مرحله اساسی عبور کرده است: دوره مبادله، دوره بازار، دوره غلبه تجارت، دوره اصالت بازارهای پولی و در نهایت دوره سرمایهداری پلتفرمی. ویژگی مشترک این تحولات، افزایش تدریجی تمرکز قدرت اقتصادی و فاصلهگیری اقتصاد از تولید واقعی است.
در مقابل، سیره اقتصادی پیامبر اکرم(ص) بر حفظ عدالت در مبادله، جلوگیری از انحصار، تحقق «تجارۀ عن تراض» و ایجاد بازاری استوار بود که امکان مشارکت واقعی مردم را فراهم کند. ازاینرو، بازخوانی سیاستهای اقتصادی اسلام تنها برای فهم تاریخ صدر اسلام اهمیت ندارد، بلکه میتواند مبنایی برای نقد تحولات اقتصاد معاصر و طراحی الگوهای جدید حکمرانی اقتصادی در عصر بازارهای مالی و پلتفرمهای دیجیتال نیز باشد.
در همین راستا، مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع) با همکاری حجتالاسلام والمسلمین قنبریان، «سطح اول دوره تخصصی اقتصاد مردمی» را برگزار کرده است؛ دورهای که در بخشی از آن به سیر تحول بازار و تجارت، سیاستهای اقتصادی پیامبر(ص)، قواعد حکمرانی مردمی در بازار و تحولات بازار پول پرداخته میشود. این دوره بهصورت رایگان در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است و میتوانید آن را از طریق این لینک مشاهده کنید.
